Gia phả Bắc - Trung - Nam: khác biệt vùng miền cần lưu ý

Nếu có dịp xem qua vài bộ gia phả của những dòng họ khác nhau, hẳn nhiều người sẽ nhận ra: dù cùng gọi là "gia phả", nhưng cách trình bày, cách xưng hô, thậm chí cách vẽ phả đồ lại không giống nhau. Một phần nguyên nhân đến từ thói quen riêng của từng dòng họ, nhưng cũng có một phần gắn với đặc điểm lịch sử - văn hoá của từng vùng đất mà dòng họ đó sinh sống lâu đời.

Bài này thử điểm qua một số khác biệt thường gặp giữa gia phả ở miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Cần nói trước: đây là những quan sát phổ biến, không phải quy luật cứng áp dụng cho mọi dòng họ trong cùng một vùng.

Vì sao gia phả ba miền lại không hoàn toàn giống nhau?

Muốn hiểu vì sao có khác biệt, cần nhìn lại một chút lịch sử định cư. Người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ phần lớn đã an cư từ rất lâu đời, nhiều dòng họ có gốc gác truy được hàng chục đời. Miền Trung, đặc biệt dải Thanh Hoá - Nghệ An - Huế, là vùng đất học với truyền thống khoa bảng lâu năm, nhiều dòng họ gắn liền với các vị đỗ đạt, làm quan. Còn Nam Bộ là vùng đất người Việt khai phá muộn hơn nhiều, chủ yếu từ thế kỷ 17-18 trở đi, nên phần lớn các dòng họ ở đây có lịch sử định cư ngắn hơn và quá trình giao thoa văn hoá với cộng đồng người Hoa, người Khmer tại chỗ cũng để lại dấu ấn nhất định.

Những khác biệt về thời gian định cư, mức độ ảnh hưởng của Nho giáo, và điều kiện sống mỗi vùng đã dẫn tới những thói quen làm gia phả khác nhau - không phải vì miền nào "đúng" hơn miền nào, mà vì mỗi nơi có hoàn cảnh riêng.

Một số khác biệt thường gặp giữa gia phả các vùng

Mức độ chi tiết của phả ký

Phả ký (譜記) - phần ghi chép văn xuôi về nguồn gốc, sự tích dòng họ mà bài "Cấu trúc cơ bản của một bộ gia phả" đã giới thiệu - ở nhiều dòng họ miền Bắc và miền Trung thường được ghi khá kỹ, đôi khi kèm cả trích dẫn sắc phong, văn bia, gia huấn bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm do lịch sử khoa bảng lâu đời để lại. Trong khi đó, ở không ít dòng họ Nam Bộ, do lịch sử định cư ngắn hơn và tài liệu cổ ít hơn, phần phả ký thường ngắn gọn hơn, tập trung vào vài đời gần nhất kể từ khi tổ tiên vào khai hoang lập nghiệp.

Đây không phải là quy luật tuyệt đối - vẫn có những dòng họ Nam Bộ giữ được gia phả rất dày dặn, và cũng có những dòng họ Bắc Bộ vì thất lạc tài liệu mà chỉ còn ghi được vài đời.

Cách xưng hô và gọi tên thứ bậc

Cách gọi đời, chi, nhánh, phái (đã nói kỹ trong bài "Phân biệt đời, chi, nhánh, phái trong gia phả") cũng có sắc thái khác nhau theo vùng. Ở nhiều dòng họ miền Bắc và miền Trung, việc dùng chữ Hán Việt cho các cấp bậc này khá phổ biến do ảnh hưởng Nho giáo sâu đậm hơn. Ở nhiều dòng họ miền Nam, cách gọi có xu hướng giản dị, gần với khẩu ngữ hơn, đôi khi dùng luôn từ "nhánh", "chi" mà không kèm theo hệ thống thứ bậc phức tạp.

Về tên đệm theo dòng họ - một thực hành mà không ít người lầm tưởng là "chuẩn chung" - thực tế chỉ một số dòng họ áp dụng, xuất hiện rải rác ở cả ba miền chứ không phải đặc trưng riêng của vùng nào.

Hướng vẽ phả đồ và cách trình bày

Phả đồ - sơ đồ cây phả hệ - có thể vẽ theo hướng dọc (từ trên xuống), hướng ngang (từ trái sang phải), hoặc kết hợp cả hai, và cả ba cách đều đúng, không có hướng nào được xem là chuẩn mực bắt buộc. Tuy vậy, theo quan sát phổ biến, các dòng họ có gia phả lâu đời, nhiều đời, ở miền Bắc và miền Trung thường có xu hướng dùng phả đồ dạng cây lớn, nhiều nhánh, trình bày công phu; còn với những dòng họ mới hình thành gần đây ở Nam Bộ, phả đồ thường gọn hơn, đơn giản hơn - điều này gắn với số đời ít hơn chứ không phải do khác biệt về cách làm.

Vai trò của nhà thờ họ, từ đường

Ở nhiều dòng họ miền Trung, đặc biệt các dòng họ khoa bảng lâu đời tại Huế, Nghệ An, Hà Tĩnh, nhà thờ họ (từ đường) thường giữ vai trò trung tâm gắn liền với việc lưu giữ gia phả, sắc phong, đồ thờ tự - và việc tu bổ, giỗ họ tại từ đường được xem trọng. Ở miền Bắc, việc này cũng phổ biến nhưng mức độ gắn kết có thể khác nhau tuỳ dòng họ và tuỳ địa phương. Ở Nam Bộ, do đặc điểm cư trú phân tán hơn theo kênh rạch, ruộng vườn, không phải dòng họ nào cũng có từ đường riêng biệt - nhiều gia đình duy trì việc thờ cúng, lưu giữ gia phả ngay tại nhà trưởng tộc thay vì một công trình từ đường độc lập.

Vì sao không nên xem đây là "quy luật cứng"

Những điểm nêu trên là quan sát mang tính phổ biến, được rút ra từ thực hành thường gặp - không phải khuôn mẫu áp dụng cho mọi dòng họ trong cùng một vùng. Có ít nhất ba lý do khiến việc khái quát hoá theo kiểu "miền Bắc thì..., miền Nam thì..." dễ trở nên khập khiễng:

• Di cư liên vùng qua nhiều thế kỷ. Không ít dòng họ hiện ở miền Nam có gốc gác từ miền Bắc hoặc miền Trung di cư vào qua nhiều đợt lịch sử, mang theo cách làm gia phả của quê gốc rồi pha trộn với thói quen nơi ở mới.

• Giao thoa văn hoá tại chỗ. Một số vùng, đặc biệt Nam Bộ, có quá trình sinh sống lâu dài cạnh cộng đồng người Hoa, người Khmer, để lại ảnh hưởng nhất định lên cách ghi chép, thờ tự của một số dòng họ - đây là đặc điểm cục bộ, không đại diện cho toàn vùng.

• Lựa chọn cá nhân của từng dòng họ. Có gia đình dù ở đâu vẫn giữ cách làm gia phả công phu, tỉ mỉ; có gia đình dù ở vùng có truyền thống ghi chép lâu đời nhưng vì hoàn cảnh (chiến tranh, thất lạc, di dời) mà gia phả trở nên đơn giản.

Nói cách khác, vùng miền là một yếu tố ảnh hưởng, nhưng không phải yếu tố quyết định duy nhất đến hình thức một bộ gia phả.

Vận dụng: đọc gia phả dòng họ mình thế nào cho đúng

Khi cầm trên tay gia phả của dòng họ mình, thay vì so sánh xem nó có giống "chuẩn" mà mình từng nghe hay không, có thể tự hỏi vài câu thiết thực hơn:

1. Bộ gia phả này được ghi vào thời kỳ nào, bởi ai, dựa trên nguồn tư liệu gì?

2. Cách trình bày (phả ký chi tiết hay tóm lược, phả đồ dọc hay ngang) có phản ánh hoàn cảnh lịch sử cụ thể của dòng họ hay không - ví dụ thời gian định cư, số lần di dời, mức độ thất lạc tài liệu?

3. Có những thuật ngữ hoặc cách gọi thứ bậc riêng của dòng họ mà thế hệ sau cần được giải thích lại, tránh hiểu nhầm hoặc đánh mất theo thời gian?

Nếu dòng họ đang trong quá trình lập lại hoặc bổ sung gia phả (như bài "Cách bắt đầu lập gia phả khi không còn tài liệu cũ" đã gợi ý), việc tham khảo cách làm của các dòng họ cùng vùng có thể hữu ích, nhưng không cần thiết phải rập khuôn hoàn toàn - điều quan trọng hơn là gia phả phản ánh đúng thực tế và mạch lạc, dễ hiểu cho con cháu đời sau.

Lời kết

Khác biệt vùng miền trong cách làm gia phả, xét cho cùng, là dấu vết của những hoàn cảnh lịch sử khác nhau mà mỗi dòng họ đã trải qua - không phải để phân định đúng sai. Hiểu được điều này giúp chúng ta đọc gia phả dòng họ mình (hoặc dòng họ người khác) với sự cởi mở hơn, tránh áp đặt khung có sẵn lên những gì ông bà ta đã dày công ghi lại theo cách riêng của mình.

Nếu gia đình đang cần số hoá, lưu trữ, hoặc phục dựng gia phả để không bị thất lạc theo thời gian, giaphaonline.net có thể hỗ trợ đưa tư liệu giấy sang định dạng số một cách an toàn, dễ tra cứu cho các thế hệ sau.