Gia phả viết tay và số hoá: chọn cái nào, hay nên có cả hai

Sau khi đã lập được phần khung của gia phả - có phả ký, có phả hệ, có phả đồ như bài "Cấu trúc cơ bản của một bộ gia phả" từng giới thiệu - nhiều gia đình sẽ đứng trước một câu hỏi khác: nên giữ gia phả ở dạng viết tay như ông bà ta vẫn làm, hay chuyển hẳn sang số hoá cho gọn nhẹ, dễ tra cứu?

Đây là câu hỏi hợp lý, nhưng thường được đặt sai cách. Thay vì "chọn cái nào", với phần lớn dòng họ, câu hỏi đáng bàn hơn lại là "nên kết hợp thế nào".

Vì sao câu hỏi này hay được đặt ra

Gia phả viết tay - trên giấy dó, giấy bản, hoặc đơn giản là sổ tay truyền qua nhiều đời - mang giá trị mà bản số hoá khó thay thế: nét chữ của người xưa, dấu vết thời gian trên trang giấy, cảm giác "chạm được vào" lịch sử dòng họ. Nhưng cùng lúc, nhiều gia đình cũng lo lắng: giấy có thể mục, mối mọt, thất lạc khi chuyển nhà, hoặc đơn giản là chỉ có một bản duy nhất, hỏng là mất luôn.

Số hoá giải quyết được nỗi lo về mất mát, nhưng lại đặt ra câu hỏi khác: liệu bản chụp, bản gõ lại trên máy tính có còn giữ được "hồn" của bản gốc? Ai sẽ là người lo phần kỹ thuật khi những người rành công nghệ trong họ không phải lúc nào cũng là người nắm rõ chuyện gia phả?

Ưu và nhược điểm của từng cách

Gia phả viết tay

Ưu điểm: giữ được giá trị gốc - nét chữ, con dấu, chữ ký, thậm chí cả những chỗ sửa tay của người viết trước đều là tư liệu quý. Với nhiều dòng họ, bản gốc còn mang ý nghĩa tâm linh, được xem như vật thiêng, đặt trang trọng tại từ đường hoặc bàn thờ gia tiên.

Nhược điểm: dễ hư hỏng theo thời gian do ẩm mốc, mối mọt, hoặc đơn giản là giấy cũ mục dần. Thường chỉ có một bản duy nhất, khó chia sẻ cho con cháu ở xa. Việc tra cứu, tìm một cái tên hay một sự kiện trong hàng chục, hàng trăm trang viết tay cũng không dễ dàng, đặc biệt nếu chữ viết đã mờ hoặc dùng chữ Hán, chữ Nôm mà thế hệ sau không đọc được.

Gia phả số hoá

Ưu điểm: có thể sao lưu nhiều bản, giảm rủi ro mất trắng nếu bản giấy gặp sự cố. Dễ tra cứu, tìm kiếm theo tên, theo đời. Dễ chia sẻ cho con cháu ở xa, kể cả ở nước ngoài. Có thể bổ sung thêm ảnh, ghi âm, video phỏng vấn người cao tuổi - những tư liệu mà bản giấy truyền thống không chứa được.

Nhược điểm: nếu chỉ số hoá mà không giữ lại bản gốc, dòng họ có thể mất đi giá trị vật chất, giá trị tâm linh của bản viết tay. Việc số hoá cũng đòi hỏi ít nhiều công sức ban đầu - scan, nhập liệu, kiểm tra lại thông tin - và cần có người trong họ đứng ra làm hoặc phối hợp với đơn vị hỗ trợ.

Một trở ngại khác hay gặp: nhiều bản gia phả cũ được viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, trong khi phần lớn thế hệ sau không đọc được. Số hoá đơn thuần bằng cách chụp ảnh không giải quyết được vấn đề này - muốn thông tin thực sự dùng được, cần thêm bước phiên âm, dịch nghĩa, việc này thường đòi hỏi tìm người am hiểu Hán Nôm hỗ trợ, không phải ai trong họ cũng tự làm được.

Vì sao "chọn một" không phải lúc nào cũng là câu trả lời đúng

Với phần lớn dòng họ, viết tay và số hoá không phải hai lựa chọn loại trừ nhau, mà là hai lớp bổ sung cho nhau: bản gốc viết tay giữ vai trò lưu trữ giá trị nguyên bản, còn bản số hoá đảm nhiệm vai trò sao lưu, tra cứu, chia sẻ. Nhiều dòng họ đã áp dụng cách làm này: giữ nguyên bản gốc tại từ đường hoặc nhà trưởng tộc như trước giờ vẫn làm, đồng thời scan hoặc chụp lại toàn bộ, lưu thêm bản số để phòng khi cần.

Cách tiếp cận này phù hợp với hầu hết hoàn cảnh, nhưng cũng có ngoại lệ. Có dòng họ ưu tiên số hoá gần như hoàn toàn vì bản gốc đã thất lạc từ lâu, không còn gì để giữ song song. Ngược lại, cũng có dòng họ chủ động chỉ giữ bản viết tay, không muốn đưa tư liệu gia đình lên bất kỳ hình thức lưu trữ số nào vì lo ngại an toàn thông tin. Cả hai lựa chọn đều có lý do chính đáng riêng, tuỳ vào hoàn cảnh cụ thể của từng dòng họ.

Cũng cần nói thêm, "số hoá" không nhất thiết phải hiểu là đưa toàn bộ gia phả lên internet hay một nền tảng công khai. Với nhiều gia đình, số hoá đơn giản chỉ là có thêm một bản lưu trên máy tính hoặc ổ cứng cá nhân, không chia sẻ rộng rãi - vẫn đạt được mục tiêu chống mất mát mà không phải đánh đổi về quyền riêng tư nếu đó là điều dòng họ coi trọng.

Vận dụng: bắt đầu kết hợp cả hai như thế nào

Nếu gia đình đang cân nhắc, có thể bắt đầu từ vài bước đơn giản, không cần làm tất cả cùng lúc:

1. Giữ nguyên bản gốc ở nơi khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp và độ ẩm cao - đây là ưu tiên trước khi nghĩ tới số hoá, vì bản gốc là thứ không thể phục hồi nếu mất.

2. Chụp hoặc scan lại toàn bộ trang gia phả ở độ phân giải đủ cao để đọc rõ chữ, kể cả những trang đã mờ.

3. Nhập lại thông tin cốt lõi (tên, đời, chi, nhánh, ngày giỗ) vào một file hoặc công cụ dễ tra cứu, thay vì chỉ lưu ảnh chụp thô.

4. Lưu bản số ở nhiều nơi - không chỉ trên một chiếc điện thoại hay máy tính duy nhất, để tránh lặp lại đúng rủi ro "một bản, mất là hết" như bản giấy.

5. Thống nhất trong họ ai là người giữ và cập nhật bản số, tránh tình trạng mỗi người giữ một bản rồi thông tin lệch nhau theo thời gian.

Không cần làm hoàn hảo ngay từ đầu. Với nhiều gia đình, số hoá là một quá trình làm dần, bổ sung dần qua từng năm chứ không phải một dự án làm xong trong một lần.

Lời kết

Gia phả viết tay và gia phả số hoá, xét cho cùng, không phải hai con đường đối lập mà là hai cách lưu giữ cùng một điều: ký ức và cội nguồn của dòng họ. Giữ được cả nét chữ của người xưa lẫn sự an toàn, tiện lợi của công nghệ hôm nay có lẽ là lựa chọn khiến cả ông bà lẫn con cháu đều yên tâm.

Nếu gia đình cần hỗ trợ scan, số hoá, hoặc xây dựng bản gia phả điện tử dễ tra cứu từ tư liệu giấy hiện có, giaphaonline.net sẵn sàng đồng hành cùng dòng họ trong quá trình này.